شهر سبلان زیباشهرایران (اورامي ، وراوی , خیاو , مشكين )
   
تاریخچه
از نظر تاریخی مشگین شهر با داشتن بیش از 420 محوطه تاریخی و باستانی و اماکن متبرکه یکی از شهرستان‎ های مهم استان اردبیل می ‎باشد. سرزمین مشگین ‎شهر که از نظر فرهنگی می‎ تواند در حد یک ایالت در جهان باستان‎ شناسی مطرح گردد که به احتمال فراوان در گذشته‎ های دور با فلات اردبیل و مناطق مغان و ارسباران تشکیل سرزمین واحدی را می‎ داده که چنین منطقه وسیع, پرنعمت و بابرکت از دیر باز می‎ توانسته نیاز بسیاری از اقوام گله‎ دار را که همیشه در حال کوچ ییلاق و قشلاق می‎باشند, برآورد. و چه سندی گویاتر از وجود بسیار سودمند عشایر غیورشاهسون (ائل سون) می ‎باشد که در طول تاریخ جولانگاهشان دامنه‎ های سرسبز و خرم سبلان بوده است و هنوز هم میعادگاهشان خیاو و ییلاق های باصفای سبلان می‎ باشد.شهرستان مشگین ‎شهر به لحاظ موقعیت طبیعی و استثنایی دارای تپه‎ ها,قلعه‎ ها, اماکن تاریخی و مذهبی بسیار فراوان مربوط به ادوار تمدن‎ های ماقبل تاریخ و ادوار تاریخی قبل و بعد از اسلام می‎ باشد. از جمله وجود نقوش صخره‎ ای آثار تمدن انسان‎ های ماقبل تاریخ در محدوده کناره رودهای قره ‎سو, دره ‎رود و شکلی ‎داش ارشق, سنگ افراشت‎ های مجسم ه‎ای هزاره قبل از میلاد معروف به شهر‎ییری و مکتب اوشاقلاری کناره رود قره ‎سو, سنگ‎ نبشته پهلوی ساسانی, قلعه کهنه, قلعه معروف قهقهه(محل زندانی شدن شاه اسماعیل دوم صفوی)..., قلعه ارشق, دیو قلعه‎ سی(دژ بهمن), بقایای کاروان سراهای رضی, قانلو بلاغ, قره قیه ..., بقایای پل‎ های تاریخی دوجاق, کورپی‎ قلاغی قره قیه-لعل گنج, قره آغاج چرچیلو بر روی رودخانه‎ های دره‎ رود و قره‎ سو, مقبره شیخ حیدر, قبور شهدای عصر صفوی, سردابه مسجد جنت سرا, خلیفه قبری کوچه ولی عصر, بقایای آب انبار(بوز خانا), بقایای برج و باروی منظم قلعه ‎سی, قبور خلیفه الخلفا در انار,مقابر امام زاده‎ های حضرات سیدسلیمان فخر آباد, سیدجعفر انار, سید عمادالدین رحیم بیگلوی سفلی و بقایای امام‎زاده ‎های بابیان و پیر محمد روستای ارباب‎ کندی و صدها آثار متنوع دیگر را در خود جای داده است.مولف کتاب «زینه المجالس» این منطقه را ملوک پیشکین خوانده و در وجه تسمیه آن می‎ نویسد:چون محمدبن‎پیشکین گرجی در زمان اتابکان آذربایجان حاکم اینجا بوده بنام او معروف گشته و در نتیجه کثرت استعمال, پیشکین به مشکین تبدیل گشته که امروزه به دو نام (خیاو و مشکین ‎شهر) شهرت دارد. نام قدیم‌تر این شهر خیاو بوده‌است. خیاو واژه‌ای ایرانی مرکب از خی (خیک آب، حوضه) + آو (آب) است. در دامنه سبلان شهر و منطقهٔ سراب حالت سرچشمه آب را دارد و منطقهٔ خیاو حالت محل گردآمدن آب.ریزآبه‌های سبلان به سوی خیاو می‌آیند و این منطقه سفره‌های زیرزمینی خوبی دارد. واژه خیاو در زبان‌های ایرانی حالت محل پرآب و پردرخت و محل گذر از میان آب و درخت را تداعی می‌کند و ریشهٔ واژهٔ فارسی خیابان و محله ی خیابان تبریز نیز از همین واژه‌است.شهر خیاو در دوره‌هایی در تاریخ اسلام، میمند نام داشته. در روزگار سلجوقیان و اتابکان آذربایجان آن را وراوی می‌نامیدند. در سال ۶۰۵/۱۲۰۹م که گرجستان این بخش از ایران را تصرف کرده‌بود یکی از امیران گرجی به نام بیشکین، این شهر رابه نام خود نام‌گذاری کرد. این نام بعدها توسط مردم محل به صورت میشکین تلفظ شد. در دوره حکومت رضاشاه، در سال ۱۳۱۶ خورشیدی، به فرمان وی نام میشکین به مشگین‌شهر تغییر یافت. حمد الله مستوفی (جغرافیدان و نویسنده قرن هشتم هجری قمری) در کتاب نزهه ‎القلوب آورده که پیشکین در اصل «وراوی» نامیده می‎ شد و دارای هفت شهر بوده و جزء تومان پیشکین بودند, شامل: پیشگین, خیاو, انار, ارجاق, اهر, تکلفه و کلیبر است که با بررسی‎ های انجام یافته به احتمال قوی با توجه به بقایای موجود محل استقرار شهر پیشگین, مرکز ایالت آن زمان, در محوطه کلولی خرابه ایلانلی‎ داغ قره‎ باغلار, هلی و صاحب دیوان بوده و در دوره حکومت آق ‎قویونلو و قره ‎قویونلو و اوایل نهضت ‎های صفویه بویژه در زمان شیخ جنید و فرزندش شیخ حیدر و بلحاظ تولد بنیانگذار حکومت شیعه در ایران, شاه اسماعیل اول صفوی, به سال 890 هجری قمری در شهر خیاو, این شهر از رونق و اهمیت خاص برخوردار بوده و خود شیخ حیدر مدتی حاکم و والی شهر خیاو و مغان بوده و در زمان افشاریه نیز نادرشاه قبل از رفتن به مغان برای تاجگذاری در مرکز دارالحکومه شهر( کهنه قلعه) بیتوته کرده و محل اسقرار لشکریانش قرار داده و در آبادانی شهرو مرکز دارالحکومه همت گماشته است. و در دوره قاجاریه بخصوص در زمان جنگ‎های 13 ساله ایران و روس این شهر از مراکز بسیار مهم برای استقرار لشکریان سردار لایق عباس میرزا بوده و در طول تاریخ دارای شخصیت‎ ها و علما و رجال بزرگی بوده از قبیل سعدالدین وراوینی دانشمند و مترجم مرزبان‎ نامه, شیخ محمود خیاوی عارف بزرگ قرن هفتم هجری قمری (مدفون در لیمر محله شهرستان آستارا), پیر محمد پشگینی از عرفا و یاران شیخ صفی الدین اردبیلی (مدفون در محله معروف به امام زاده روستای ارباب کندی), شیخ ابوالحسن مشکینی اهل احمد بیگلو (مدفون در نجف اشرف) که یکی از آثار علمی وی حاشیه بر کفایه الاصول آخوند خراسانی می‌باشد. ایشان استاد حضرت آیه الله مرعشی نجفی نیز بوده ‎اند.در دوره معاصر نیز بویژه در جریان نهضت مشروطیت علما و رجال بزرگی از این شهر برخاسته ‎اند از جمله ملا امام‎ وردی مشگینی که از روحانیت غیرتمند و تحصیل کرده نجف اشرف بوده و با جلوگیری از یورش طوایفی از عشایر شاهسون از غارت شهر های همجوار نقش بسیار مهمی در پیروزی و به ثمر رساندن نهضت قیام مشروطیت ایفا کرد. او که با سران مشروطه تبریز ارتباط تنگاتنگ داشته است و در جریان بازگشت از جلسه سران مشروطه تبریز به مشکین, شبانه به وسیله مزدوران حاکم وقت اردبیل, به نام امیر معزز دستگیر و به تبریز انتقال یافته و در پشت نارین قلعه بدار آویخته می‌شود. شیخ یوسف افقهی و شیخ قاسم پریخانی از دیگر علمای منطقه بودند و آیت ‎الله شیخ علی مشگینی آلنی از فقها و دانشمندان عصر حاضر, رئیس محترم مجلس خبرگان و امام جمعه قم و مدرس حوزه ‎های علمیه قم, و ده ‎ها تن از علما و روحانیون و اساتید دانشگاه‎ ها ‎و مراکز آموزش عالی می‎ باشد و در طول 8 سال دفاع مقدس بیش از 600 شهید تقدیم این مملکت کرده که سردار شهید سرتیپ حاج میر محمود بنی‎ هاشم و حجت‎ الاسلام و المسلمین حاج شیخ علی محبی... از سرداران معروف و از جان گذشتگان هشت سال دفاع مقدس می‎ باشند.آثار تاریخی مشگین شهر سرزمینی است که در بین کانون های تمدنی باستان قرار داشته، موقعیت جغرافیایی آن، ارتباط با مراکز مهمی همچون قفقاز و آناتولی و تبادلات فرهنگی این مراکز با یکدیگر، جایگاهی ممتاز در طول تکوین و تحول تاریخ به آن بخشیده است.



فهرست آثار تاریخی

بر اساس آمار کلی در شهرستان مشگین شهر بیش از 600 اثر یادمانی و تاریخی برآورد شده است.به عبارت دیگر به طور متوسط در هر 400 متر مربع از پهنه این شهرستان یک اثر باستانی و تاریخی که ارزش حفظ و دیدن داشته باشد وجود دارد.آثار باستانی مشگین شهر در طیف وسیعی از ابنیه، محوطه تاریخی، قلعه، گورستان و تپه های باستانی دسته بندی می‌شود که تعدادی از این آثار ارزشمند در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده اند. از جمله نمونه های این یادمان ها که بخش مهمی از هویت تاریخی و باستانی شهرستان مشکین شهر را تشکیل می‌دهد ذیلا اشاره می‌شود:

سنگ نبشته شاپور دوم ساسانی
قلعه ارشق (سلجوقي-ايلخاني)
قلعه قهقهه (دوره ی صفوی)
قلعه بربر
قلعه ایلانلی داغ
کهنه قلعه (ساساني-زنديه)
قلعه قشلاق زاخور در 50 کیلو متری شمال شهر
دیو قالاسی در 5 کیلومتری روستای کویج
قلعه نودوز يا نودژ(بلعه داغ)
آغجه قلعه
محوطه قره قلعه گللر محمدحسن
کاروانسرای قانلی بولاغ یا سرباز وطن
کاروانسرای رضی
کاروانسرای نقدی
محوطه ی تاریخی شهر یری در نزدیکی روستای پیرازمیان
سنگ افراشت های مکتب اوشاقلاری در شهریری روستای پیرازمیان
قبرستان تاریخی اونار
سنگ افراشته های اُنار
چنار کهنسال اُنار
قبرستان تاریخی ارباب کندی
قبرستان تاریخی تنگ
حمام عدل
غارهای مساکن اولیه لاهرود
پل تاریخی دوجاق
شهر باستانی اورامی در شمال شهر
مقبره شیخ حیدر متعلق به قرن هفتم هجری
مقبره سید سلیمان در روستای فخرآباد(قاجار)
مقبره سید جعفر در روستای انار
مقبره سید ابراهیم در شهر لاهرود
سنگ نگاره های باستانی


 
سنگ نبشته پهلوي(شاپور دوم ساساني) مشگين شهر 
اين اثر متعلق به دوران سوم در 300 متري خاور ميدان اصلي مشگين شهر واقع است. اين سنگ داراي درازا و پهناي تقريبي 5/5 متر و ارتفاقي در همين حدود است و در کنار رودخانه اي فرعي که از کنار باغ نوروز گدشته و به خياو چاي مي ريزد، واقع شده است. کتيبه در 21 سطر کنده شده است و دو علامت خانوادگي در کنار آن نقر شده که داراي اهميت هستند. نکته اي که در مورد اين کتيبه شايان ذکر است اين که قبل از کشف آن، هيچ کتيبه ساساني در آذربايجان پيدا نشده بود.


 
قلعه ارشق 
قلعه تاريخي ارشق هم چون ساير قلعه هاي قره داغ آذربايجان در 62 كيلومتري شمال باختري مشگين شهر و در سواحل باختري رودخانه پر آب قرار دارد و دريک منطقه بي نظير (از لحاظ طبيعت) واقع شده است. از نظر تاريخي، ارشق در منطقه اي قرار گرفته كه در عهد اشكانيان و ساسانيان مهد تمدن باستان بوده و آثار به دست آمده از دل خاک نشان گر اين واقعيت است. آثار عتيقه محدوده ارشق و آن چه از كندوكاو ارشق به دست آمده زينت بخش موزه ها بوده و ما را به يک دوره بي نظير تاريخي رهنمون مي سازد. ارشق را در كتاب هاي جغرافيايي قديم جزو تومان مشگين به حساب آورده اند. چنان چه در سابقه تاريخي اين مجموعه آمده است « تومان مشگين، در اين 7 شهر است، مشگين، خياو، انار، ارجق(ارشق) و اهرو تكتپه و كليبر».
ارشق از نظر طبيعت منطقه بسيار زيباي مشگين شهر بوده و جالب ترين مراتع بهاره و پاييزه عشاير شاهسون مي باشد. دهستان ارشق كه «قلعه ارشق» به نام آن معروف شده است از خاور به خاک جمهوري آذربايجان، از باختر به دهستان مشگين خاوري و از شمال به دهستان برزند و اجارود و خروسلو محدود مي شود. براي رسيدن به قلعه ارشق بايد از ميدان مركزي مشگين شهر به طرف روستاي نصيرآباد حركت كرد و از روستاي تنبق كه در كنار رود پرآب قره سو بنا شده گذشت. قلعه ارشق روي يک صخره بسيار بلند كوهستاني بنا شده است كه داراي برج ها و باروهاي متعدد مي باشد كه در اثر گذشت ايام ويران شده وآن چه باقي مانده تعداد 4 عدد برج نيمه استوانه اي و يك اتاق بزرگ و بقاياي ديواره قلعه است. قلعه ارشق از سه طرف به پرتگاه ها عميق و مخوف كوهستاني مشرف مي شود و تنها از يک سمت و بخش خاوري آن مي توان به قلعه راه يافت. نوع سنگ هاي به كار رفته از سنگ هاي لاشه اي بوده و ملات آن از نوع ساروج آهكي مي باشد.
 

در مورد وجه تسميه ارشق نيز بايد ياد آور شويم در زمان اشكانيان كه سرزميني وسيع از جمله سرزمين آذربايجان را در تصرف داشتنند، به خاطر نبرد با دولت امپراطوري روم براي تسلط بر ارمنستان و ضميمه آن نواحي به ايران و ايجاد منطقه حايل بين ايران و امپراطوري روم مهم ترين و بزرگ ترين لشكركشي هاي تاريخي در آذربايجان انجام گرفته است و به علت نياز به دفاع در مقابل هجوم دشمنان يا استقرار نيروهاي تدافعي و احداث پادگان هاي نظامي ضرورت چنين ايجاب كرده كه در تمام كوهستان هاي بلند و مهم استراتژيكي قره داغ آذربايجان، قلعه هاي نظامي احداث و ايجاد گردد. نام قلعه ارشق شايد مشتق از كلمه «ارشك» يا «اشك» كه لقب شاهان اشكاني بوده گرفته شده و اين قلعه نيز به نام يكي از شاهان آن سلسله بنا شده، و در درازاي تاريخ به نام قلعه ارشق معروف گشته است و در حال حاضر آثار به دست آمده در محدوده ارشق اين واقعيت را كه قلعه ارشق از قلعه هاي نظامي دوره اشكانيان بوده است نشان مي دهد.


 
قلعه قهقهه

قلعه قهقهه در دهستان یافت از دهستان های بخش مرادلو و مابين روستاي كنچوبه و مشيران و قريه آغاج چرچلو و در سمت خاور رودخانه دره رود و در فاصله 75 کیلومتری شمال مشکین شهر قرار دارد. قلعه قهقهه در منطقه قره داغ و با ارتفاع تقریبی 2500 متر از سطح دریا، دیوارهای بلند طبیعی و در میان صخره ها واقع شده است. دور تا دور قلعه پرتگاه خطرناک و عمودی شکل طبیعی بوده که گویی به دست بشر صخره ها پیرایش یافته است.وقایع و حوادثی که مورخین در مورد قلعه قهقهه ذکر کرده اند بیشتر مربوط به دوران صفویه است اما این بدان معنی نیست که قلعه در دوره صفویه ساخته شده است. طبق تحقیقات باستان شناسی به عمل آمده استقرار در این قلعه به دوران قبل از اسلام می رسد.راه ورودی این قلعه از ضلع شمالی آن می باشد که به عنوان یک قلعه نظامی مطرح بوده است.در دو طرف دروازه ورودی دو برج قرار دارد. عرض در ورودی 5/2 متر است و از جنس سنگ و آجر با طاق هلالی شکل که هنوز هم پابرجاست. این قلعه را کهندژ (قلعه قدیمی) نیز گفته اند.از دره رود تا بالاي قلعه سه كيلومتر است كه يک تفنگچي به آساني مي تواند از آن قلعه دفاع و مانع عبور و مرور نيرو شود. اين قلعه مكان حادثه ساز و پرماجراي اوايل حكومت صفوي است كه همواره نام آن با رعب و وحشت در دهان ها مي شده و در گوش ها مي پيچيده و زندان سياسي در دوره صفويه بوده است. مصالح ساختماني اين قلعه شبيه قزقلعه سي (قلعه دختر) يا قافلان كوه از سنگ هاي رسوبي آجري و كرمي رنگ كاملا تراشيده با ملات آهک و گچ است. در اين قلعه پنج استخر در بدنه كوه كنده اند كه آب باران در آن ها جمع مي شود. درسمت بالا در قله كوه اتاق هايي با پايه هاي قطور با آجر و سنگ ساخته شده است كه مخصوص فرمانده قلعه (كوتوال) بوده است. زندان قلعه اتاقي است در بدنه‌ي كوه كه سه ديوار آن پرتگاه و از يک طرف به داخل قلعه راه دارد. در سمت شمال باختري برج هشت ضلعي براي ديده باني ساخته شده است.سلاطين صفوي، دشمنان مقتدررا در زندان قلعه حبس مي كردند. از جمله آن هايي كه به امر شاه طهماسب اول در قلعه زنداني شده اند، سام ميرزا پسر شاه اسماعيل اول صفوي و برادر شاه طهماسب اول به مدت بيست سال و خان احمد گيلاني، اميرخان تركمان، فرمانرواي آذربايجان و اميراني از امراي ترک، عرب، كرد و ارمني بوده اند.

•این قلعه تحت شماره 6192 در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است.


نقل از:
http://www.tebyan.net

بیشتر وقایعی که مورخان درباره قلعه قهقهه ذکر کرده اند، مربوط به دوران صفویه است اما این به معنی آن نیست که این قلعه دردوران صفویه ساخته شده. اتفاقا تحقیقات باستان شناسی به عمل آمده نشان می دهد که استقرار در این قلعه به دوران قبل از اسلام می رسد. این قلعه که در زمان بابک و صفویه اهمیت بسیار زیادی داشته است، سال ها به عنوان خزانه سلطنتی و مهم ترین زندان حکومت استفاده شده است. قلعه ای که تبعیدگاه مجرمان سیاسی به شمار می رفت و روزگار اسارت زندانیانی مثل القاص میرزا، اسماعیل میرزا (شاه اسماعیل دوم)، سام میرزا (برادر شاه طهماسب) و خان احمد گیلانی (حاکم گیلان) را به خود دیده است.

اما با تمام این ها، شاید هیچ کدام از پادشاهان صفوی به اندازه شاه طهماسب از این قلعه استفاده نبرده باشند. آنقدر که گفته می شود قلعه قهقهه در عصر شاه طهماسب اول صفوی یکی از پر رونق ترین قلعه های ایران بوده است. شاه طهماسب که بسیار مستبد و خودکامه بود، با زندان کردن بیشتر اطرافیانش در این زندان، رونق زیادی به قلعه قهقهه بخشیده بود! او هر کس را که مورد کوچک ترین سوء ظن و سوء تفاهم قرار می گرفت یا می کشت، یا راهی قلعه مخوف قهقهه می کرد!




قلعه ی بربر

قلعه بربر روستای اونار، این قلعه متعلق به دوران صدر اسلام میباشد و به عنوان مکانی برای دفاع ، حمل و نگهداری آذوقه و ابزار آلات جنگی مورد استفاده قرار میگرفت.

این قلعه تلفیقی از معماری صخره‌ای و سازه‌های دست ساز است و دارای چهار هکتار وسعت میباشد. شکل این قلعه از طرف شمال شبیه سر یک انسان است و در قسمت غربی آن نیز هفت اطاقک صخره‌ای به عنوان محل نگهبانی خودنمایی میکند.

قلعه بربر در ‪ ۴۵۰‬متری جنوب شرقی روستای اونار شهرستان مشگین‌شهر واقع شده است.




کهنه قلعه

کهنه قلعه 
این قلعه در ورودی مشکین شهردرارتفاع 50 متری خاوري دره باغ نوروز وخیاوچای قرار گرفته و از 3 طرف با شیب تند به رودخانه خياوچاي منتهی می شود.
 
کهنه قلعه
قله سبلان در قسمت جنوبی قلعه خودنمایی می کند.
کهنه قلعه
در ضلع شمالی قلعه در داخل خیاوچای (باغ نوروز) سنگ نبشته ای موجود است که بر روی آن تاریخ 347 م. (هفتمین ماه از بیست و هفتمین سال از سلطنت شاپوردوم) نقش بسته است. این کتیبه اولین سنگ نبشته دوران ساسانی کشف شده در آذربایجان است. بنا به نوشته این سنگ نبشته، قلعه کهنه (کهنه قالا) به دستور نرسه هرمز، حکمران محلی منطقه مشکین شهر ساخته شده و شش سال به طول انجامیده و چندین دوره تعمیرات در آن صورت گرفته که آخرین تعمیر این قلعه در دوران زندیه می باشد.به گفته «محمدعلی مخلصی» در کتاب «فهرست بناهای تاریخی آذربایجان» اشیای سفالی و مفرغ به دست آمده از این قلعه در ضلع شمال غربی و پای دیوار قلعه مربوط به دوره های پیش از ساسانیان می باشد.
 
کهنه قلعه
  کهنه قلعه
طول ضلع شمالی قلعه 95 متر و ضلع جنوبی آن 115 متر می باشد. قلعه از 4 دیوار خشتی ، گلي و آجري كه بر پايه هاي سنگي استوار شده است كه در سه قسمت آن تاسيساتي حجره مانند، طويله و آخورهاي متعدد ساخته شده است. در دو قسمت انتهايي قلعه كه به دره خياوچاي مشرف است، نشانه هايي از دو برج كهنه با ديوارهاي گلي گلداري كه يادگار زينت هاي گم شده است، وجود دارد. از بالاي ديوار، همه دره تيررس نگهبانان بوده است. با همه پوسيدگي ديوارها و برج و باروها، هنوز ته مانده اي از امنيت يک پناه گاه را مي توان در آن احساس كرد. ارتفاع حصار در داخل بيش از چهار متر و از خارج بيش از هشت متر است. در اين قلعه چون از ديرباز در تملک ارتش و سربازخانه دولتي بوده، اجازه هيچ گونه كندكاو و حفاري داده نشده است ولي احتمال مي ورد قلعه كهنه در محل همان قلعه باستاني ساساني بنا شده باشد كه در كتيبه خطي دره، از قول نارسه هرمزد به آن اشاره شده است. اين بنا سه برج دارد که قطر دیوار آن 1 متر می باشد.
  کهنه قلعه
•قلعه کهنه تحت شماره 618 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.


 
قلعه قشلاق زاخور
قلعه قشلاق زاخور، قلعه اي قديمي و بسيار ديدني است. اين قلعه در قسمت شمالي شهرستان مشگين شهر در بخش مشگين باختري در ارتفاعات كوهستاني بسيار دل انگيز واقع در قشلاق زاخور و كنار رودخانه قره سو قرار گرفته است و براي رسيدن به آن بايد از روستاهاي پريخان، قورت تپه – قره باغلار و صاحب ديوان عبور كرد تا به آخرين روستاي اين منطقه يعني روستاي دوست بيگلو رسيد. قلعه در قشلاق همين روستا در كنار رودخانه قره سو قرار دارد.
قلعه قشلاق زاخور در بين مردم قلعه « قره لر» نيز خوانده مي شود، زيرا در كنار آن قشلاق «قره لر» نيز واقع شده است. اين قلعه در خاور روستاي دوست بيگلو است و فاصله اش تا مشگين شهر حدود 50 كيلومتر است. راه كوهستاني قلعه از روستاي دوست بيگلو از ميان دره اي بسيار زيبا و پوشيده از بوته ها و درختچه هاي نيمه جنگلي و تنگ ارس يا سرو كوهي که در محل «پوروق» مي گويند و قره تيكان يا خارسياه و بوته هاي استپي و علوفه مرتعي و تمشک و نسترن مي گذرد. قلعه زاخور بر روي صخره هاي كوهستاني با پايه هاي مستحكم ساخته شده و ارتفاع قلعه كه از روستاي دوست بيگلو بسيار جالب و تماشايي به نظر مي رسد، حدود 200 متر است.
آثاري از قلعه بر روي صخره هاي بلند منطقه هنوز هم باقي مانده است. روي يكي از سه برج، سنگ هاي لاشه اي كه با تيشه به اشكال مكعب درآمده برج هايي احداث كرده اند كه اين سنگ ها در ده رديف از سنگ هاي محلي و تيشه اي در بنا به كار رفته اند. ملاط برج ها و باروها كلا از ساروج و مخلوطي از آهک و خاک رس زرد رنگ است. قلعه از طرف خاور و باختر و جنوب مشرف به پرتگاهي مخوف است و تنها از يک راه كوهستاني به فراز قلعه راه وجود دارد. سلطان ساوالان در سمت جنوبي اين قلعه كاملا نمايان است.
در محوطه قلعه آثار زمين ساختي به صورت دايک و سنگ هاي خروجي از نوع بازالت و نوعي گرانيت و كنگلومرا و گدازه هاي فرسايش يافته آتشفشاني به چشم مي خورد و قلعه بر روي يكي از گدازه هاي مخروطي مانند بنا شده است. در بخش جنوبي قلعه كه مشرف به پرتگاه است يک غار طولاني به ارتفاع حدود 4 متر وجود دارد و احتمال مي رود روزگاري مورد استفاده قرار مي گرفته است. داخل غار بسيار تاريک وخوفناک است. در سمت خاوري قلعه تعدادي از برج هاي فروريخته به تعداد 5 برج به چشم مي خورد كه سنگ هاي ديواره آن هنوز در محل باقي مانده است. از اين برج ها به عنوان قرار گاه نگهباني استفاده مي شده است.
از قراين و شواهد موجود چنين بر مي آيد كه قلعه زاخور قشلاق از آثار دوره اشكانيان بوده است و آثار نظير اين قلعه درخود شهرستان مشگين شهر، مغان و هوراند در سطح گسترده اي وجود دارد كه آغجا قلعه، برزند، ارشق و اولتان از اين جمله هستند. شكي نيست كه مشگين شهر در ادوار قبل از اسلام از نقاط معروف و منطقه تاريخي و نظامي آن روزگار بوده و آثار به دست آمده از حفاري ها كه در موزه هاي تبريز و مراغه نگهداري مي شود، دلالت بر صدق اين ادعاست. بنابراين قلعه زاخور يا قره لر نيز يكي از استحكامات نظامي دروه اشكاني در منطقه بوده و بعدها نيز از اين قلعه در حفاظت منطقه دربرابر تجاوز دشمنان بهره مي جستند. به خصوص اين كه، اين قلعه در منطقه اي قرار گرفته كه از فراز آن مي شود بر همه جهات، حتي نقاط بسيار دور مسلط شد.


 
ديوقالاسي

اين بنا كه طي شماره 630 به ثبت آثار ملي رسيده است به «قلعه ديو» كه اهالي به آن «ديو قالاسي» مي گويند، معروف است. اين قلعه در شمال خاوري مشگين شهر ما بين روستاي قوزلو و كويج و در دامنه كوه سبلان قرار دارد و از مسير جاده انار – قوزلو مي توان آن را بهتر ديد. با توجه به موقعيت قلعه و اشراف كامل آن به مناطق اطراف، اهميت فوق العاده سوق الجيشي آن زياد بوده است. سفال هاي نخودي رنگ كه از اين قلعه به دست آمده، قدمت آن را به قبل از اسلام مي رساند. قلعه با سنگ هاي بزرگ به ابعاد 60 سانتي متر در 2 متر و 10 سانتي متر به شيوه قلعه هاي اوراتورها بدون ملات ساخته شده و داراي طبقات مختلف بوده كه قسمت اعظم آن از بين رفته است.


 
قلعه نودوز يا نودژ(بلعه داغ)
اين قلعه در محلي بين اهر و مشگين شهر و در گردنه اي معروف به نودوز واقع شده است. اين قلعه مربوط به دوره ساساني است و داراي دو برج و يک ديوار مدور مي باشد، که دو برج را به يکديگر متصل مي کند و در زير آن برج ديگري واقع بوده که قسمت هايي از آن خراب شده و از بين رفته است. مصالحي که در اين بنا به کار رفته، از سنگ هاي تراشيده قالبي است که به وسيله ملات ساروج در هم آميخته است. در دوره اسلامي و احتمالا اوايل اسلام بر فراز قلعه تاسيسات ديگري ساخته شده است که از خشت خام مي باشد. وجود باران هاي مداوم، خشت هاي گلي را فرسوده و از بين برده است و تنها اثري از آن ها باقي مانده است. قلعه فقط در بخشي که به جاده و گردنه مشرف است، تاسيساتي دارد. طرف ديگر آن دره بسيار عميق و وحشتناک است که راه به جايي ندارد.


 
آغجه قلعه 
اين قلعه كه از مصالح سنگ، خشت، ملاط گچ و آهک ساخته شده است، ‌در سينه كش كوه سنگي، حوالي چتين دره و قريه قره تپه مشگين شهر قرار دارد. درازاي قلعه از فصل مشترک برج ها با حصار 50 متر و قطر برج ها 5/8 متر است. ارتفاع آن از راه سنگي 5/3 متر و از ديوار خشتي حداكثر دو متر مي باشد. در داخل قلعه و در سطح كوه و محل هايي كه حفاري شده، سفالينه هاي منسوب به هزاره اول قبل از ميلاد پيدا شده است. علاوه بر قلعه هاي ياد شده، مي توان به قلعه هير، در جنوب خاوري اردبيل، قيز قلعه سي گرمي، ديو قلعه سي روستاي كويج مشگين شهر نيز اشاره كرد.


 
محوطه قره قلعه گللر محمدحسن
  این محوطه در بخش مرکزی و در14 کیلومتری ضلع غربی مشگین شهر واقع شده است. در این محوطه بر روی تخته سنگی بزرگ نقش‌هایی از بزکوهی، انسان و دیگر جانداران به چشم می خورد ، تعداد آنها کم تر از ده مورد است که دوره حکاکی آنها همگون دیگرمحوطه های مکشوفه در آن دیار است.


 
کاروانسرای قانلی بولاغ
کاروانسرای قاتلی بولاغ در در گوشه جنوب شرقی روستای مرزی قانلی بولاغ (سرباز وطن) و در بخش ارشق شهرستان مشکین شهر و در 38 درجه و 49 دقیقه و 36 ثانیه عرض شمالی و 48 درجه و 1 دقیقه و 23 ثانیه طول شرقی واقع شده که ارتفاع آن از سطح دریا 1550 متر می باشد. این بنا در دوره آرامش سیاسی عهد صفوی و به احتمال زیاد در زمان شاه عباس، به سبک چهار ایوانی ساخته شده و به کاروانسرای شاه عباسی معروف است. کاروانسرای قانلی بولاغ در ابتدا به عنوان پناهگاهی برای استراحت کاروانیان بوده و تا حدود 80 سال پیش عشایران منطقه از این مکان به صورت دسته جمعی به عنوان خانه مسکونی قشلاقی استفاده می کرده اند. مساحت کل بنا 20247 متر مربع و مساحت حیاط مرکزی آن 640 مرت مربع است و درب وودی از ایوان جنوبی باز می شود. درو تا دور حیاط 24 اتاق رو به حیاط جهت تبادل کالا و استراحت مسافرین طراحی شده و 8 شترخان و بارانداز برای نگهداری شتر ها و کالاها و 4 فضا برای خدمت رسانی و 3 حجره در بین هر دو شتر خان جهت استقرار همراهان و نگهبانان طراحی شده است. این کاروان سرا در زمینی به مساحت 800 متر مربع احداث شده و مصالح به کار رفته در آن از سنگ و آجر است این بنا دارای حیاط و هشت تالار مستطیل شکل بوده که سقف بنا به صورت رومی‌و گهواره‌ای پوشش داده شده و درون هر کدام از تالار‌ها نیز دارای قاقچه‌های متعدد است. این کاروان سرا چند شاخصه مهم دارد که آن را از سایر کاروان سراها و ابینه‌های تاریخی متمایز می‌سازد ویژگی اول کاروان سرای قانلی بولاغ،‌ واقع شدن آن در مسیر جاده‌ی ابریشم است و واقع شدن کاروان سرا در نقطه‌ی صفر مرزی جمهوری آذربایجان و ایران دومین شاخصه آن است که محور خوبی برای توسعه‌ی گردشگری است و شیوه‌ی معماری خاص اسلامی به کار رفته در آن از ویژگی‌های دیگر است که آن را متمایز ساخته است. کاروان سرای قانلی بولاغ در زمان صفویان از اهمیت زیادی برخوردار بوده و همواره مورد استفاده‌ی تجار و بازرگانان ایرانی که با کشورهای شمالی از جمله روسیه در ارتباط بودند قرار می‌گرفته است. این کاروان سرا تا عهد قاجار مورد استفاده بود و بعد از آن از رونق افتاده است و این اثر با شماره 1009016 در فهرست ملی آثار کشور به ثبت رسیده است.
 
 
در این کاروانسرا تزیینات خاصی دیده نمی شود ولی با تغییراتی که معمار سازنده در نحوه چیدمان آجرها در بعضی از نقاط بنا انجام داده زیبایی کاروانسرا را هر چه بیشتر نموده است.
در زیر نمونه ای از این آجر چینی ها دیده می شود.
 
چینش مورب آجرها در سقف ورودی اتاقهای طرفین حجره شمالی 
 
چینش ترکیبی عمودی و افقی آجرها در داخل شومینه ها
 
حالت دادن به بیرون زدگی های طاق سقف از راستای قوس طاقچه ها به صورت طاق کلیل دستوری
 
چیدن آجرهای سبز رنگ (آجر جوش) در بعضی از نقاط بنا
 
ضلع غربی بیرونی حجره شمالی  
 
دو طرف ورودی اتاق خدماتی شرقی دالان ورودی اصلی بنا 
 


 
شهريري
این محوطه با وسعت 400 هکتار و در منتهی الیه دشت مشگین شهر و به فاصله 65 کیلو متری شمالغربی مرکز استان و در 35 کیلو متری شرق شهرستان مشکین شهر و در 2 کیلو متری شمال روستای پیر ازمیان و از توابع بخش مشکین شرقی واقع شده است و قدمت آن به بیش از 6 هزار سال قبل از میلاد بر می‌گردد. این محوطه مشتمل بر :
الف : قلعه وسیع با دیوار دفاعی سنگی از نوع خشکه چین
ب: محلی در ارتباط با برگزاری آیین های مذهبی بنام مکتب اوشاقلاری ،دارای فضاهای معماری با دیوارهای سنگی از نوع استلهای منقوش به شکل انسان
ج: گورهای باستانی متعدد از نوع کلان سنگی– گورکان – دایره ای شکل مگالتیک – صخره ایکه حدود 450 گور در این محل شناسایی شده است که این گورها در ابعاد گوناگون و متفاوت میباشد کوچکترین آنها 3/2 متر و بزرگترین آنها 8/2 متر میباشد (سنگ قبرهای کهن که برآنها نقش انسان هایی بدون دهان و موهای بلند و ظاهراً شمشیر) ووسایلی چون سنگ‌های تیز، تیغ‌ها و نقش ‌و نگارهای بدیع وسنگ‌نوشته‌ها و آثار خطی پیکرهای تراشیده شده انسان‌ها
د: غار باستانی و تپه های متعلق به دوره های مختلف در محوطه  
محوطه شهر یری قبلا به سال 1978 ق .م توسط هیئت چارلز برنی شناسایی و بررسی شده است وی معتقد است بعضی آثار تا هزاره سوم قبل از میلاد ، عصر آهن ، سفال خاکستری و نخودی و نارنجی قرار میگیرد .چارلز برنی تاریخ اکثریت گورهای این محل را هزاره دوم و اول قبل از میلاد می داند . همچنین با این تاریخ این محوطه را تا هزاره سوم متحمل میداند ولی آثاری از سکونت عصر برنز شناسایی نکرده است طی کاوشهای که توسط هیئت دکتر نوبری در آذر 1382 در این محل صورت گرفت اشیای با ارزش از داخل گورها کشف گردید . (آثار به‌دست آمده در این کاوش‌ها در موزه باستان‌شناسی خلخال نگهداری می‌شود.(این محوطه درکنار رودخانه قره سو واقع است که بر روی سنگ های اطراف آن سنگ نگاره های متعددی با طرح و ابعاد مختلف حک شده است. کلیه نقوش به وجود آمده بر اثر ضربه زدن های منظم و دقیقی است که با سنگ های سخت، استخوان حیوانات و فلزات سخت به وجود آمده اند. نقش هایی از بزکوهی، انسان درحالت های مختلف و چندین نقش نامشخص دیگر قابل مشاهده اند، تعداد آنها محدود است .
لازم به ذکر است که درنزدیکی های همین محوطه، سنگ قبرهایی با نقش هایی یک نواخت از چهره انسان هایی که دهان ندارند دیده می شود که از زیباترین آثار بجا مانده از اعصار کهن این سرزمین پر رمز و راز می باشند. ابعاد آنها از 2مترتا 40 سانتیمتر متغیر است و تعداد تقریبی آنها به بیش از یکصد مورد می رسد.


 
گورستان انار مشگين شهر
 
روستاي انار مشگين شهر و در 24 كيلومتري اين شهر، گورستاني وجود دارد كه سنگ قبرهاي متنوع آن از نظر شكل و جنس و نبشته هاي متعدد جالب توجه است. زيباترين اين سنگ ها يک جفت سنگ قبر افراشته به ارتفاع 62/1 متر است كه داراي نبشته اي است. در زير سنگ نبشته ها محراب بوده و در بالاي لچک آن دو گل هفت پر نقش يافته است. در بالاي نبشته هاي ساقه و بالاي آن كلاهكي با 12 ترک، شبيه كلاه دراويش وجود دارد و شهادتين با كلام علي خليفه الله منقور است. روي سنگ گورهاي موجود در اين گورستان نشانه هايي هم چون ستاره شش پر، تصوير چكش ساده و جز آن ديده مي شود.
                                        قبرستان اونار


 
حمام عدل

این حمام که در مرکز مشکین شهر و در یکصد متری مقبره شیخ حیدر واقع شده با زیربنای ‪ ۶۰۰مترمربع در دوره قاجاریه احداث شده است و در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسید این حمام از معماری قابل توجه و منحصر بفردی برخوردار بوده و دارای دو سالن مجزاست که هر سالن روی چهار طاق گنبدی شکل استوار شده است. سالن رختکن و وجود چهارگنبد کوچکتر درچهار گوشه رختکن را از ویژگی های این حمام گنبد اصلی و پایه‌های آن در داخل محوطه رختکن واقع شده و حوض زیبایی وسط رختکن را مزین کرده است. پلان گرمخانه نیز شباهت کامل به پلان رختکن داشته، اما قسمت خزینه آن به دلیل احداث دوش از بین رفته است .


 
غارهای مساکن اولیه لاهرود





 
پل تاریخی دوجاق





مقبره شیخ حیدر
                                      
اين مقبره در باغ سبز و با صفايي كه قبرستان قديمي مشگين شهر بوده در مرکز شهرو منسوب به شیخ حیدر، پدر شاه اسماعیل اول می باشد. داخل مقبره از دو طبقه تحتاني و فوقاني تشكيل شده است .برج بلندي به ارتفاع تقريبي 18 متر و به قطر 5/10 متر به صورت استوانه اي است كه در چهار سوي آن نماي درگاه مانندي با تزيينات معقلي تعبيه نموده و ورودي اصلي فوقاني را در جبهه باختري قرار داده اند. سرداب آن زير برج قرار دارد و داراي يک در ورودي در شمال برج است. در قرن اخير اتاق و راهرويي بزرگ براي بيتوته متولي بنا و زايران ساخته بودند كه با راه پله و راهرو به سرداب متصل مي شد. امروزه كه اين اتاق ها را برچيده اند، در ورودي اصلي نمايان شده و تزيينات آن به خوبي ديده مي شود. طاق اين قسمت بر روي ستون آجري در وسط و ديواره هاي جانبي قرار دارد. مدفن شيخ حيدر در منتهي اليه سردابه قرار گرفته است. پلان برج يا اتاق فوقاني به شكل دوازده ضلعي منظمي است كه هر ضلع آن 20/2 متر مي باشد و به علت احداث شيارهاي سراسري در سطح داخلي برج، بنا بلندتر ساخته شده و ارتفاع بيش تري دارد. ديوارهاي جانبي داخل قبلا داراي تزيينات گچ بري بوده كه به مرور زمان از بين رفته است. امروزه در داخل بنا هيچ گونه تزييني وجود ندارد . در ورودي و سه پنجره آن با مقرنس كاري گچي و كاشي تزيين شده است و قاب محرابي شكل بر همه جاي بنا ديده شده مي شود. در دو سوي در ورودي، دوگل پر و دو قطعه سنگ رسوبي كرم رنگ به ابعاد 80× 70 سانتي متر كنده كاري شده كه به دوره پيش از صفويه منسوب است. قسمت بالا با باريكه هاي گوشه و كمي بالاتر با طاقچه هاي نيمه مدور كه بالاي آن ها مقرنس كاري آجري است، بلندتر جلوه مي كند. قاب و نماي محراب مانند سردر و پنجره هاي مسدود و به رنگ هاي سياه، آبي سير و سفيد در قرنيس، كاشي لعاب، شكاف روكار آجري با كاشي هاي مربع آبي روشن كه طرح سراسري و اسامي مقدسي تشكيل مي دهند و هم چنين سفال بدون لعاب قرمز در كتيبه هاي خراب شده در دور سردر، مجموعه زيبايي هاي معماري آن را تشكيل مي دهد. این بنا از خارج با کاشی های فیروزه ای رنگ به آیات 27 - 28 و 29 سوره فتح و همچنین لفظ «جَل جلالُهُ» در اشکال مختلف و با خط کوفی بنایی مزین گشته است.
 
 

در مورد قدمت بنا و تاریخی احداث آن عده اي از باستان شناسان و مورخين سال بناي آن را اوايل قرن دهم يعني سال 915 هجري قمري مي دانند، ولي بنالدويلبر معتقد است كه اين بنا از آثار قرن هفتم و هشتم هجري قمري است و در دوره صفويه نسبت به تكميل و تزيينات كاشي كاري آن همت گماشته اند. با توجه به نوع مقرنس كاري كتيبه هاي كوفي نظريه بنالدويلبر صحيح به نظر مي رسد. اخیرا توسط آقای قوچانی، کارشناس سازمان میراث فرهنگی کشور کتیبه موجود بر سر در ورودی این برج بازخوانی شده که آن را به سال 731 ه.ق. یعنی دوره حکومت ابوسعید بهادرخان آخرین حکمران سلسله مغول در ایران نسبت می دهند. اين بنا تقريبا مقارن با اواخر حكومت مغول مي باشد و كاشي كاري آن كامل تر از كاشي كاري مقبره اولجاتيو در سلطانيه است و به 709 تا 711 هجري قمري مربوط مي شود. بند برج بنا به احتمال قوي از سوره هاي قرآن به صورت كاشي هاي فيروزه اي در متن آجر تزيين شده است. قبل از اين كه متن آن خوانده شود اين جا را بقعه «الله علي الله» مي گفتند. يكي از اساتيد خط كوفي بر اساس نظريه خود بدنه بنا را از سوره هاي قرآن دانسته است.
 
 
•مقبره شیخ حیدر در تاریخ 18 تیرماه 1311 ه.ش. تحت شماره 184 جزو آثار ملی کشور به ثبت رسیده است.



 

امام زاده سيد سليمان مشگين شهر
بناي امام زاده سيد سليمان در کنار بناي مسجدي است که از بيرون داراي نقشه مدور است. اين آرامگاه در روستاي فخرآباد مشگين شهر واقع شده است. براي جلوگيري از رانش آن تا ارتفاع سه متري به وسيله ديوارهاي پشتيبان در برگرفته شده كه در نتيجه آن نقشه بنا در قسمت پايين به صورت مربع برگرفته شده است. داخل مقبره به شكل هشت ضلعي نزديک به دايره است و صندوق قبر در وسط آن قرار دارد. اين بنا بر روي ازاره سنگي سياه رنگي بنا شده و تمام آن با آجرهايي به صورت رگ چين بنا شده است. قطر خارجي بنا 5 متر و قطر داخلي آن 90/3 متر مي باشد. از ناحيه خاوري نورگيري در ديواره بنا تعبيه شده است. برنماي بيروني با آجرهاي سياه رنگ اسم جلاله «الله» و در بالا تاريخ 1244 هـ. ق نگاشته شده است.
 

گنبد اين بنا كه به صورت شبدري تند است با كاشي كاري فيروزه رنگ پوشيده شده كه بر بالاي آن نقش شيري به حالت خوابيده تصوير شده است. در نماي داخلي در هر ضلع تاقچه اي با طاقي جناغي تعبيه شده و در حاشيه زير گنبد كتيبه اي بر روي گچ به تاريخ 1282 هـ. ق نوشته شده كه حاكي از گچ كاري بقعه است. نماي داخلي تماما از گچ پوشيده و بر روي آن نقوش اسليمي نقاشي شده است.


 
امام زاده سيد جعفربن موسي كاظم
آرامگاه مطهر سيد جعفربن موسي كاظم (ع) در شمال خاوري روستاي انار از توابع بخش مشگين خاوري واقع شده است. در سال هاي پيش از 1300 هجري شمسي اين مكان مقدس عبارت بود از يک قبر مطهر كه بر روي آن اتاقكي گلي بنا كرده بودند تا اين كه يكي از ريش سفيدان متنفذ روستاي انار به نام حاج كامران باغ هاي هم جوار اين بنا را كه متعلق به خودش بوده، بر آن افزوده و اين اتاقک كوچک گلي را به بنايي زيبا كه بر روي آن گنبدي زيبا است، تبديل نمود و چندين سال بعد سقف آن را كه با چوب و تخته ساخته شده بود، بازسازي نموده و بناي كنوني را ايجاد كرد.

در بالاي محراب امام زاده تاسيس بناي فعلي را سال 1300 شمسي نوشته اند. در حال حاضر امام زاده سيد جعفر (ع) در وسط يک باغ سرسبز وسيع و زيبايي قرار گرفته است. اين امام زاده مسجدي بزرگ دارد که داراي سه درب است. قبر شريف امام زاده سيد جعفر (ع) در ضلع جنوب خاوري مسجد قرار گرفته كه در بالاي آن بر سقف مسجد گنبدي بزرگ بنا شده است.
تا سال 1376 صندوقچه اي چوبي بر روي قبر قرار داشت اما از آن سال به بعد از بابت نذورات امام زاده، ضريح مشبک آلومينيومي تهيه شده و بر روي قبر سيد بزرگوار قرار داده اند و روي خود قبر نيز پارچه اي سبز رنگ پهن كرده اند. در مدخل صحن امام زاده زيارت نامه اي نصب شده است كه هر زيارت كننده طبق آداب زيارت ابتدا اين زيارت نامه را مي خواند آن گاه وارد حرم مي شود.



 
سنگ نگاره ها
مشکین شهریکی ازشهرهای استان اردبیل و جزء اقلیم کلی آذربایجان ایران است . سنگ نگاره های کشف شده ی آن دیار شباهت های بی تردیدی با نمونه سنگ نگاره های مکشوفه ی منطقه ی ارسباران درآذربایجان شرقی و همین طور مناطق سونگون، گغاما،  بویژه قوبستان در جمهوری آذربایجان دارد. سنگ نگاره های مناطق عمومی آذربایجان ایران و جمهوری آذربایجان شباهت های ظاهری بسیارقریب به هم دارند به طوری که گویی همه ی نقوش موجود در مناطق کلی آذربایجان ایران و جمهوری آذربایجان طی یک دوره و توسط یک هنرمند با یک سبک و طرح حکاکی شده اند، در صورتی که قدمت آنها براساس سال یابی نمونه های مشابه درجمهوری آذربایجان بین 4 تا 8 هزار سال است . نمونه های موجود درایران و قوبستان دقیقاً براساس یک فلسفه ی اعتقادی حک شده اند. بیشترین نقوش حکاکی شده بزکوهی است ، چرا بزکوهی ؟ چون و چرایی آن به ایران باستان برمی گردد که بزکوهی نمادی ازیک فرشته و برگرفته از اسطوره ی کهن است.
 
نقشه و موقعیت مشکین شهر در آذربایجان از سایت شهرستان مشکین شهر
 
در مطالعاتی که آقای دکتر جلاالدین رفیع فر بر روی سنگ نگاره های ارسباران در آذربایجان شرقی انجام دادند،نمونه های کشف شده درارسباران با نمونه های کشف شده در مشکین شهر بویژه در منطقه ی ارجق(ارشق) که دومحوطه ی مجزا و نزدیک به محوطه ی باستانی شهریری در سمت راست و چپ رودخانه ی قره سو  می باشند شباهت بسیار دارند.
این نمونه با نمونه های مکشوفه در نقاط دیگر آنقدر شبیه به یکدیگرند که به سختی از هم قابل تفکیک می باشند. ما اصطلاحاً آنها  را نمونه های مناطق عمومی آذربایجان ایران می گوییم، تا مقایسه ی آنها با کشورهای همسایه سهل تر باشد. طرح حکاکی ها با سنگ نگاره های کشور های :  پاکستان (گرام شال) ترکیه (یازیلی کایلی)، قزاقستان (تام گلی تاس و کول ژاباسی) ، ازبکستان (سارمیش)، قرقیزستان (چولپونانا ) ، افغانستان (هزارسم) ، جمهوری آذربایجان (قوبستان ) ، تاجیکستان ، ارمنستان (گغاما) مصر ، عراق و یمن،  همگونی ظاهری و حتی پیامی مشترک با تعدادی از کشوری مذکور دارند.  این،  نشان از گستره ی فرهنگی و تمدن مشابه و کهن در سر زمین های بسیار دور از هم دارد.
 
با توجه به نمونه های مشابه سالیابی شده درارسباران و کشورهای همسایه که ذکر آنها رفت، قدمت بعضی ازآنها حداقل بین  5- 8 هزارسال ق.م. است که این قدمت با توجه به نمونه های سالیابی شده دراکثر کشورهای مذکور، بستر مناسبی جهت  رواج صنعت توریسم و اکوتوریسم در آن دیارمی تواند باشد. این دیار با توجه به ظرفیت های متنوع دیگر ، جایگاهی مناسب و رفیع جهت اشتغال زایی است . سنگ نگاره های مشکین شهر نیاز مند  پژوهش های  بیشتری است . جهت کشف نمونه های ارزنده ی دیگر، حفاظت ازآنها دربرابر سرمای شدید و افراد ناآگاه امری جدی محسوب می شود .
 
محوطه روستای ملالو
  این محوطه در بخش مراد لو و  در46 کیلومتری شمال مشگین شهر واقع است. بیش از ده ها مورد نقوش در آنجا کشف شده است که بیشترین نقوش بزکوهی است. دوره تاریخی آنها همگون با محوطه شیخ مدی است. لازم به ذکر است که بوم های سنگ نگاره های این محوطه هم، مانند محوطه ی شیخ مدی گرد هستند .
 یک بوم بانقوش بزکوهی و استیلیزه شده آنها ( یک نوع خط سطری) محل: محوطه شیخ مدی  مشگین
 
محوطه شیخ مدی
این محوطه در 75 کیلومتری شمال مشگین شهر و در بخش مراد لو واقع شده است. فاصله این محوطه تا رودخانه قره سو 200متر است که سنگ نگاره ها در شرق آن واقع شده اند.
از فاصله ی دور یک تپه در جنوب شرق رودخانه مذکور به چشم می خورد که پوشیده از سنگ های گرد است ، وقتی کمی جلوتر برویم بر روی همین سنگ های گرد، نقش های متعددی را مشاهده خواهیم کرد که از زیبایی خاصی برخوردارند. طبق معمول اولین نقش هایی که هر بیننده ای می بیند، نقش های متعددی از بزکوهی است که بر روی سنگ های گرد بزرگ وکوچک حک شده اند، نقش هایی با طرح ها و مضامین یکنواخت در کل ایران و حتی بعضی کشورهای همسایه ایران!

تخته سنگی گرد که اطراف آن پر از نقوش بزکوهی است.محل: محوطه شیخ مدی مشگین شهر
بیشترین نقش های تکراری همان طور که ذکر شد و انتظار می رفت بزهای کوهی با شاخ های پیچ خورده و سمبلیک بود (نماد آب خواهی، زایندگی و بار وری ). بر روی کلیه سنگ های گردی که ما موفق به دیدار از آنها شدیم بزهای کوهی با ابعاد و طرح های مختلف وجود داشت که با ضربه زدن های دقیق کوبشی(Pecking) حک شده (petroglyph) بودند که با توجه به قدمت و جهت بوم ها، دارای رنگ های مختلف بودند، نقش هایی که بر روی بوم های روبه جهت غرب و شمال غرب و حتی با شیب های تند بودند، رنگ های اغلب آنها تیره و هم رنگ بستر شده بود و نقش هایی که جهت آنها رو به سمت شرق و جنوب شرق بود، به رنگ‌های نخودی پر رنگ و کم رنگ در آمده بودند. هربیننده ای که ذهنیتی مسبوق به سابقه از موضوع نداشته باشد، نقش‌های سیاه شده را کهن تر می انگارند، در صورتی که همیشه این طور نیست. قبلاً در خصوص آنها توضیح مبسوط داده‌ایم. نقش های روی بسترهای صاف و مسطح آنقدرکم رنگ و فرسوده شده بودند که به سختی قابل تشخیص بودند. 
 
یک بوم با نقوش بزکوهی با طرح ها و اندازه های مختلف
بیش از 90 در صد نقش ها در این محوطه بزکوهی است و به طور موردی نقش هایی از انسان درحالت های شکار باکمان، سواره ، در حال اجرای رفتارهای موزون و جادوگرانه ، نمادهای استیلیزه شده بزکوهی و نشان های خط ایلامی و... به چشم می خورد.
تعداد تقریبی نقوش قابل مشاهده بیش ده ها مورد است. این محوطه در مقایسه با دیگر محوطه های منطقه از بیشترین آثار حکاکی برخوردار است. قدمت آنها با توجه به نمونه های مکشوفه در جمهوری آذربایجان (قوبستان) و دیگر نقاط ایران به هزاره‌های دوم تا پنجم قبل از میلاد متغیر است که جهت قطعیت باید از تکنولوژی طیف سنجی شتاب دهنده کمک بگیریم.
 
 نقش یک بزکوهی باتکنیک هنری قوی و انتزاعی محل: محوطه شیخ مدی مشگین 
 
محوطه روستای مشیران
این محوطه جزو بخش مراد پور است و تقریباً در 70 کیلومتری شمال مشگین شهر واقع شده است. در کوه های نزدیک به رودخانه قره سو، بوم های صافی وجود دارد که طی دوره های طولانی بر آنها نقش آفرینی شده است، نقش هایی که هر کدام از آنها نمایانگر پیامی ژرف از زندگی انسان هایی از کهن ترین ادوار است.
بوم ها در اینجا بسیار صاف و صیقلی می باشند که بیشترین نقش های موجود بر آنها بزکوهی است. تنوع نقوش در آن کم است. از دامنه تا ارتفاع کوه های کم ارتفاع  نقش های بزکوهی وجود دارد.
 
یک بوم با نقش های فراوان وکهن. محل: محوطه روستای مشیران مشگین شهر


+ نوشته شده در  چهارشنبه بیست و یکم مرداد 1388ساعت 0:58  توسط حامد توحیدی  |